Ben Blushi ka hapur një debat të fortë mbi gjendjen e kinemasë shqiptare, duke publikuar një kritikë të gjatë dhe pa shumë filtra ndaj filmave të prodhuar vitet e fundit, regjisorëve, mënyrës së përdorimit të aktorëve dhe veçanërisht raportit të tyre me publikun.
Me titullin provokues “Pse janë kaq të shëmtuar filmat e rinj shqiptarë”, Blushi e nis reflektimin nga Kinostudioja, për të mbërritur te ajo që ai e konsideron një prej problemeve kryesore të kinemasë së sotme: përpjekjen për ta paraqitur Shqipërinë kryesisht përmes varfërisë, fshatit, zymtësisë dhe personazheve të zhveshur nga çdo element glamour-i, aventure apo aspirate.
“Nuk kuptoj pse regjisorët e sotëm e duan kaq shumë fshatin”
Sipas Blushit, dominimi i fshatit në filmat e Kinostudios mund të shpjegohej me realitetin demografik dhe kufizimet ideologjike të kohës. Por ai thotë se nuk gjen të njëjtin shpjegim për filmat e sotëm.
Ai ironizon një estetikë që, sipas tij, përsërit vazhdimisht të njëjtën Shqipëri: rrugë të dëmtuara, furgona të vjetër, kafene fshati, raki, cigare, kafshë, varfëri dhe personazhe të zymta.
“Filmi është një supermarket i mbushur me produkte fshati”, shkruan Blushi.
Dhe pyet nëse pas kësaj zgjedhjeje qëndron bindja se një Shqipëri e varfër dhe e ashpër është më e shitshme për festivalet dhe publikun perëndimor.
Për të, kjo qasje nuk përfaqëson Shqipërinë e sotme, ku një pjesë e madhe e jetës sociale, ekonomike dhe kulturore zhvillohet në qytete.
“Të merr malli të shohësh një trotuar”
Një nga pjesët më karakteristike të reagimit është kritika ndaj mungesës së qytetit në ekran.
Blushi përmend Tiranën, jetën e natës, hotelet moderne, kafenetë, bankat, vitrinat, plazhet, të rinjtë dhe ritmin urban si realitete pothuajse të padukshme në një pjesë të kinemasë shqiptare.
“Të merr malli të shohësh një trotuar, një hotel modern, xhama, pasqyra, vitrina…”, shkruan ai.
Sipas tij, problemi nuk është thjesht estetik. Mungesa e qytetit shoqërohet edhe me mungesën e aksionit, shpejtësisë, aventurës dhe personazheve të jashtëzakonshëm.
Blushi bën krahasimin edhe me Kinostudion. Pavarësisht propagandës dhe kufizimeve të sistemit, sipas tij, kinemaja e asaj kohe kishte krijuar heronjtë e vet: partizanët.
Ai i quan me ironi “kaubojsat e kinemasë sonë”, personazhe që luftonin, vidhnin armë, vendosnin bomba, arratiseshin dhe madje dashuronin.
Në filmat e sotëm, argumenton Blushi, mungon pikërisht personazhi që të krijon dëshirën ta ndjekësh për dy orë.
Aktorët “shëmtohen” për filmin
Një tjetër objektiv i kritikës së tij janë zgjedhjet estetike të regjisorëve.
Sipas Blushit, edhe kur aktorët janë tërheqës, filmat shqiptarë tentojnë t’i plakin, t’i rrudhin, t’i veshin keq dhe t’i vendosin në mjedise të zymta.
Veçanërisht kritike është analiza e tij për personazhet femërore.
Ai pretendon se kinemaja e re shqiptare pothuajse ka hequr dorë nga figura e gruas elegante, sensuale, urbane apo ambicioze dhe e ka zëvendësuar me personazhe vazhdimisht të rënduara nga vuajtja.
Në interpretimin e Blushit, kjo nuk është realizëm, por po shndërrohet në një formulë estetike të përsëritur.
Blushi godet edhe ndikimin e kinemasë së Kosovës
Pjesa potencialisht më polemike e shkrimit është ajo ku Blushi analizon praninë e aktorëve dhe ndikimin e kinemasë kosovare në produksionet shqiptare.
Ai kritikon përdorimin e aktorëve nga Kosova për personazhe që supozohet se vijnë nga zona të ndryshme të Shqipërisë dhe argumenton se dialekti mund ta bëjë filmin më të vështirë për një pjesë të publikut.
Por kritika e tij shkon më tej.
“Kosovarizimi i këngëve tona ka qenë sukses, kosovarizimi i filmave është dështim”, shkruan Blushi, duke e karakterizuar shkollën kinematografike kosovare si të orientuar drejt zymtësisë, dëshpërimit dhe mungesës së humorit.
Është një nga deklaratat më të forta të shkrimit dhe, padyshim, një prej atyre që mund të prodhojë më shumë debat në komunitetin e filmit në Shqipëri dhe Kosovë.
Akuza më e fortë: filmat bëhen për fondet dhe jo për publikun
Megjithatë, përtej gjithë ironisë mbi fshatin, aktorët dhe estetikën, Blushi e rezervon ndoshta kritikën më serioze për mënyrën se si matet suksesi.
Sipas tij, një pjesë e regjisorëve nuk konkurrojnë më për biletën e spektatorit, por për sigurimin e financimeve publike.
“Sukses quhet atëherë kur bind Qendrën e Filmit dhe jo spektatorin.”
Dhe përfundimi i tij është edhe më i drejtpërdrejtë:
“Regjisorët mendojnë si buxhetistë përpara se të mendojnë si artistë.”
Pikërisht këtu kritika e Blushit kalon nga çështja e shijes në një debat më të gjerë për modelin ekonomik të kinemasë shqiptare.
Nëse suksesi i një filmi përcaktohet nga financimi, festivalet dhe mbështetja institucionale, por jo domosdoshmërisht nga numri i njerëzve që blejnë një biletë për ta parë, atëherë kush është publiku për të cilin po prodhohet kinemaja shqiptare?
Blushi e mbyll shkrimin duke pranuar se shumë prej autorëve që kritikon janë miq të tij, por edhe me një tjetër provokim: shpreson që ata t’ia shuajnë dyshimin se shqiptarët nuk dinë të bëjnë “tre gjëra: futboll, verë dhe kinema”.
Dhe paralajmëron se do të shkruajë përsëri.
